چرا سینمای جهان، حتی در دل صنعت سرگرمی و اقتصاد تجاری، می‌تواند مخاطب را با پرسش‌های پیچیده درباره هستی، زمان، آگاهی و سرنوشت انسان روبه‌رو کند، اما ما در بخش قابل توجهی از تولیدات نمایشی خود، به تکرار چند موضوع محدود و بعضاً چرک و کثیف بسنده کرده‌ایم؟ چرا پلتفرم‌های خارجی، در کنار آثار سرگرم‌کننده، به سراغ فیلم‌هایی می‌روند که ذهن مخاطب را به چالش می‌کشند و او را به تأمل درباره جهان پیرامونش دعوت می‌کنند، اما در شبکه نمایش خانگی ایران، گویی نمایش خیانت، روابط پنهانی، مصرف مشروبات الکلی، سیگار، ارتباطات بدنی و بی‌حجابی به فرمولی ثابت برای ساخت درام تبدیل شده است؟ آیا ما در روایت پیچیدگی‌های جهان هستی و انسان ناتوان شده‌ایم، اما در نمایش زشتی‌ها و مناسبات چرک اجتماعی، به تدریج در حال کسب تخصص هستیم؟
آثاری مانند ۲۰۰۱: ادیسه فضایی، میان‌ستاره‌ای، ورود، ماتریکس و تلقین، نمونه‌هایی از ظرفیت سینما برای عبور از سرگرمی صرف و ورود به قلمرو اندیشه‌اند. این آثار با طرح پرسش‌هایی درباره زمان، آگاهی، واقعیت و جایگاه انسان در جهان، مخاطب را به مشارکت فکری در روایت دعوت می‌کنند. البته قرار نیست همه آثار سینمایی فلسفی باشند یا هر فیلمی به معمای هستی بپردازد، اما پرسش اینجاست که چرا در تولیدات ما، سهم چنین تجربه‌هایی تا این اندازه محدود است؟ چرا در مقابل، بخشی از شبکه نمایش خانگی ایران، به جای گسترش افق‌های تازه در داستان‌پردازی، به بازتولید مکرر مناسباتی روی آورده که بیش از آنکه تصویری جامع از جامعه ارائه کنند، به نوعی خودزنی فرهنگی شباهت دارند؟
چرا بخش قابل توجهی از تولیدات شبکه نمایش خانگی ایران تا این اندازه چرک و کثیف شده است؟ آیا این وضعیت صرفاً نتیجه سلیقه مخاطب است یا باید در اقتصاد تولید و سیاست‌های محتوایی پلتفرم‌ها نیز به دنبال پاسخ گشت؟ آیا پلتفرم‌های نمایش خانگی صرفاً به خواسته‌های مخاطب پاسخ می‌دهند یا با تکرار یک الگوی مشخص از روابط، رفتارها و سبک زندگی، خودشان در حال شکل دادن به ذائقه‌ای هستند که بعداً آن را به عنوان خواست مخاطب معرفی می‌کنند؟
پاسخ به این پرسش، ما را از سطح نقد محتوای چند سریال فراتر می‌برد و به اقتصاد تولید در شبکه نمایش خانگی می‌رساند. وقتی در آثار مختلف با داستان‌هایی مواجه می‌شویم که گویی از یک دستورالعمل مشترک پیروی می‌کنند، این شباهت دیگر نمی‌تواند صرفاً یک اتفاق ساده تلقی شود. چرا در بسیاری از این آثار، برای ایجاد تعلیق و کشمکش، خیانت، روابط پنهانی، مصرف مشروبات الکلی و نمایش مناسبات خصوصی افراد به ابزارهای اصلی روایت تبدیل می‌شوند؟ آیا این عناصر تنها ابزارهای داستان‌پردازی هستند یا به فرمولی اقتصادی برای تضمین فروش و افزایش مخاطب تبدیل شده‌اند؟
البته نمی‌توان منکر این واقعیت شد که سینما و سریال، آینه‌ای از پیچیدگی‌های زندگی انسان هستند. خیانت، اعتیاد، روابط ناسالم و بحران‌های اخلاقی، بخشی از واقعیت اجتماعی‌اند و پرداختن به آنها فی‌نفسه نه غیراخلاقی است و نه نشانه ابتذال. مسئله، اصل نمایش یک رفتار نیست؛ مسئله، چگونگی پرداختن به آن، جایگاهش در روایت و تکرار بی‌وقفه آن به عنوان عنصر اصلی جذابیت است. میان اثری که با نگاهی انتقادی، پیامدهای یک رفتار را به تصویر می‌کشد و اثری که همان رفتار را به ابزار سرگرمی و جذابیت بصری تبدیل می‌کند، تفاوتی اساسی وجود دارد. اگر خیانت به عنصری دائمی برای پیشبرد داستان تبدیل شود و روابط پنهانی و مناسبات خصوصی، بخش جدایی‌ناپذیر زندگی شخصیت‌های اصلی باشند، دیگر نمی‌توان صرفاً با استناد به واقع‌گرایی از کنار این الگو عبور کرد.
در این میان، ادعای پاسخگویی به سلیقه مخاطب نیز نیازمند تأمل است. مخاطب امروز به واسطه دسترسی گسترده به آثار داخلی و خارجی، انتخاب‌های متنوعی دارد و طبیعی است که تولیدکنندگان برای جلب توجه او تلاش کنند. اما آیا هر آنچه مخاطب تماشا می‌کند، الزاماً همان چیزی است که از ابتدا خواسته است؟ آیا ذائقه مخاطب یک واقعیت ثابت و تغییرناپذیر است یا رسانه‌ها نیز در شکل‌گیری آن نقش دارند؟ وقتی یک پلتفرم به صورت مستمر مجموعه‌ای از الگوهای داستانی و رفتاری را در معرض دید مخاطب قرار می‌دهد، آیا نباید احتمال داد که همین تکرار، به تدریج در تعریف جذابیت و انتظار مخاطب از یک اثر نمایشی تأثیر بگذارد؟ رسانه فقط مصرف‌کننده سلیقه عمومی نیست؛ رسانه می‌تواند در ساختن آن نیز سهم داشته باشد.
از همین منظر، شنیده‌هایی درباره شکل‌گیری مناسبات خاص در تولیدات شبکه نمایش خانگی نیز قابل بررسی است. گفته می‌شود برخی تهیه‌کنندگان و مجموعه‌های تولیدی، نویسندگان، کارگردانان و بازیگران را برای دوره‌های مشخصی به همکاری می‌گیرند تا در قالب یک سبک و سیاق معین، آثار متعددی تولید کنند. اگر چنین سازوکاری در بخشی از این صنعت وجود داشته باشد، باید پرسید آیا با یک نظام تولید حرفه‌ای و مبتنی بر تخصص مواجهیم یا با شکل‌گیری حلقه‌هایی که در آن، تکرار یک الگوی محتوایی به شرط استمرار همکاری تبدیل می‌شود؟ البته این موضوع نیازمند بررسی مستند است و نمی‌توان صرف شنیده‌ها را مبنای اتهام قرار داد. اما نفس این پرسش اهمیت دارد؛ زیرا وقتی اقتصاد تولید به جای تنوع خلاقانه، بر تکرار یک فرمول مشخص استوار شود، خطر محدود شدن سینما به مجموعه‌ای از محصولات مشابه افزایش می‌یابد.
اقتصاد هنر همواره میان دو ضرورت حرکت می‌کند؛ ضرورت تأمین هزینه‌ها و بازگشت سرمایه از یک سو و ضرورت خلاقیت، تنوع و مسئولیت فرهنگی از سوی دیگر. پلتفرم‌های نمایش خانگی نیز از این قاعده مستثنا نیستند. با این حال، نمی‌توان پذیرفت که منطق سودآوری به توجیهی برای کنار گذاشتن هرگونه مسئولیت اجتماعی تبدیل شود. پلتفرمی که از سرمایه، مجوز، زیرساخت و امکان دسترسی گسترده به مخاطب برخوردار است، صرفاً یک بنگاه اقتصادی نیست؛ به ویژه در جامعه‌ای که خانواده، روابط اجتماعی و هویت فرهنگی آن در معرض تحولات گسترده قرار دارد.
مسئله اصلی، حذف واقعیت‌های تلخ جامعه از آثار نمایشی نیست. اتفاقاً سینمای جدی باید بتواند به بحران‌ها، آسیب‌ها و تناقض‌های اجتماعی نزدیک شود. اما پرسش اینجاست که چرا در میان انبوه مسائل واقعی جامعه، برخی موضوعات با چنین اصرار و تکراری به مرکز روایت‌ها راه پیدا می‌کنند و در مقابل، بخش بزرگی از زندگی مردم، تلاش‌های روزمره، مناسبات انسانی، دغدغه‌های اقتصادی، اخلاقی و اجتماعی و ظرفیت‌های فرهنگی جامعه، سهم اندکی از این تولیدات دارند؟ چرا گویی برای ساختن یک درام جذاب، حتماً باید به سراغ شکستن حریم‌ها و نمایش روابط خصوصی رفت؟
در نهایت، بحث بر سر این نیست که پلتفرم‌ها باید از پرداختن به موضوعات حساس اجتماعی پرهیز کنند یا همه آثار نمایشی به نسخه‌ای یکسان از اخلاق و زندگی تبدیل شوند. بحث بر سر این است که آیا تنوع واقعی در تولیدات شبکه نمایش خانگی وجود دارد یا اقتصاد این بخش از سینما، به تدریج در حال تثبیت یک الگوی محدود و تکراری است؟ اگر پاسخ به این پرسش، صرفاً سلیقه مخاطب باشد، باید پرسید این سلیقه چگونه شکل گرفته و چه کسانی در تقویت آن نقش داشته‌اند؟ و اگر پاسخ، منطق سودآوری است، آیا سود بیشتر به هر قیمت، می‌تواند توجیهی برای فرسایش مسئولیت فرهنگی رسانه باشد؟
اقتصاد ابتذال زمانی شکل می‌گیرد که یک صنعت فرهنگی به جای کشف ظرفیت‌های تازه در داستان و شخصیت‌پردازی، به تکرار عناصر تضمین‌شده برای جذب مخاطب پناه ببرد. مهندسی ذائقه نیز از همین نقطه آغاز می‌شود؛ جایی که آنچه بارها و بارها نمایش داده می‌شود، به تدریج به تعریف غالب از جذابیت تبدیل می‌شود. پرسش این است که آیا شبکه نمایش خانگی ایران، با تمام ظرفیت‌های اقتصادی و هنری خود، قرار است صرفاً مصرف‌کننده و بازتولیدکننده این چرخه باشد یا می‌تواند به جای تکرار فرمول‌های محدود، افق تازه‌ای برای روایت زندگی ایرانی بگشاید؟
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.