بیست‌ویکم آبان، شبکه نمایش بار دیگر «خدای جنگ» را روی آنتن برد؛ فیلمی به کارگردانی حسین دارابی و تهیه‌کنندگی سعید سعدی، محصول سازمان هنری رسانه‌ای اوج، که پیش‌تر در جشنواره فیلم فجر رونمایی شده و در ایام دفاع مقدس دوم هم از تلویزیون پخش شده است. اما اهمیت این فیلم، به پخش تلویزیونی یا حضور در جشنواره‌های فیلم محدود نمی‌ماند. «خدای جنگ» را باید نقطه عطف دانست؛ نه فقط به خاطر کیفیت هنری و فنی‌اش، بلکه به این دلیل که مسیری تازه پیش روی سینمای مقاومت و دفاع مقدس گشوده است.
پیش از هر چیز باید از خودِ فیلم گفت. «خدای جنگ» روایتی است از روزهای دفاع مقدس اول، از جوانانی که می‌خواهند روی پای خود بایستند و اولین موشک ایرانی را بسازند و شلیک کنند. فیلمی پر از روح ایمان، میهن‌دوستی و خودکفایی؛ چنان‌که کارگردانش در یکی از مصاحبه‌هایش گفته، این اثر «درباره یک شلیک موشک نیست، بلکه درباره انتخاب، ایمان و تقابل دو تفکر است: تفکری متکی بر توان بومی و باور توحیدی، در برابر نگاهی شیفته تکنولوژی و سلطه.»
همین وسواس به کیفیت، در انتخاب بازیگران، طراحی موسیقی مدرن، صحنه‌پردازی و تصویرسازی اثرگذار، تدوین منظم و از همه مهم‌تر فیلمنامه‌ی متفاوتش دیده می‌شود؛ تلاشی برای رساندن «حقیقت» از مسیر «احساس». فیلم به جای بازسازی صرف یک رویداد تاریخی، با اقتباسی آزاد از واقعیت، داستانی انسانی و معنادار را برای مخاطب عام روایت می‌کند. و دقیقاً همین جمله، کلید ورود به بحث اصلی است.
گره کور سینمای مقاومت: انطباق با واقعیت
سینمای مقاومت و دفاع مقدس از بدو تولد با یک تناقض ساختاری دست‌به‌گریبان بوده است: چگونه می‌توان درباره قهرمانان واقعی و شهدای نام‌آشنا فیلم ساخت، بدون گرفتار شدن در پیچ‌وخم طاقت‌فرسای «انطباق صددرصد با واقعیت»؟
این چالش، هم سخت است و هم مناقشه‌برانگیز. از یک سو، ساخت فیلم درباره یک شهید مشخص، انتظارات و حساسیت‌های بسیاری برمی‌انگیزد؛ خانواده شهید، هم‌رزمان، نهادهای متولی و حتی مخاطبان عام، همه انتظار دارند فیلم «واقعیت» را نشان دهد. از سوی دیگر، درام سینمایی و کشش و جذابیت اثر، به آزادی عمل نسبی نیاز دارد: در شخصیت‌پردازی، کشمکش، نقاط عطف، اوج، و… اگر فیلمساز ناچار باشد مو‌به‌موی واقعیت را بازسازی کند، اثرش معمولاً به مستند یا گزارشی صرف تبدیل می‌شود و جذابیت دراماتیکش را از دست می‌دهد.
همین گره کور است که بسیاری از آثار سینمای دفاع مقدس و مقاومت را یا به دام روایت مستندگرای محض انداخته و یا به ورطه تحریف کشانده. برخی فیلمسازان، از ترس اتهام تحریف، ترجیح داده‌اند به همان گزارش صرف بسنده کنند و نتیجه، آثاری شده که بیشتر به بازسازی صحنه‌های تاریخی شبیه‌اند تا به سینما. برخی دیگر هم، برای رسیدن به درام، آن‌قدر از واقعیت فاصله گرفته‌اند که نه خانواده شهدا آن را پذیرفته‌اند و نه مخاطب. «خدای جنگ» اما نشان می‌دهد که راه سومی هم وجود دارد.
راه سوم «خدای جنگ»: پرداخت غیرمستقیم به شخصیت‌های واقعی
«خدای جنگ» این گره را با تصمیم هوشمندانه و آگاهانه‌ی «پرداخت غیرمستقیم به شخصیت‌های واقعی شهدای شاخص و نام‌آشنا» گشوده است. این فیلم، زندگی‌نامه شهید خاصی نیست. شخصیت اصلی آن، ابراهیم شریفی با بازی ساعد سهیلی، متناظر با شهید حسن طهرانی‌مقدم است، اما نامش تغییر کرده و شخصیتش «برداشتی آزاد» است. شخصیت «منصور» با بازی حسین سلیمانی هم از شهید حاجی‌زاده الهام گرفته است. سایر اعضای گروه دوازده‌نفره‌ای که مسیر بومی‌سازی صنعت موشکی ایران را آغاز کردند نیز همین‌طورند؛ هیچ‌کدام دقیقاً کسی نیستند که در واقعیت بوده‌اند.
کارگردان فیلم خود این انتخاب را روشن کرده که شخصیت ابراهیم اقتباسی از شهید طهرانی‌مقدم است، نه خود او، و حتی یکی از یارانش هم نیست؛ بلکه صرفاً یک اقتباس آزاد از آن شهید است. با این حال، او تأکید می‌کند که روایت فیلم از تلاش برای دستیابی به توان موشکی، بسیار به واقعیت نزدیک است.
ممکن است برخی نویسندگان، هنرمندان و بخشی از تصمیم‌گیران کشور با این رویکرد مخالف باشند، اما این تصمیم بی‌تردید یک راهبرد هنری است، نه یک عقب‌نشینی. با برداشتن الزام انطباق صددرصد با یک شخصیت تاریخی مشخص، دست نویسنده و فیلمساز برای پرداخت دراماتیک باز می‌شود و می‌توانند شخصیت‌هایی خلق کنند که برای مخاطب باورپذیر باشد. شخصیت‌هایی چندبعدی، انسانی، تأثیرگذار و حتی دارای نقص، تعارض و تحول؛ همان چیزی است که درام را می‌سازد.
در مقابل، هر شخصیت نامدار در هاله‌ای از تقدس پیچیده می‌شود که او را برای مخاطب دست‌نیافتنی می‌کند. یادم می‌آید برای ساخت سریالی درباره یکی از زنان برجسته کشور، قرار شد شاگرد ایشان فیلمنامه را تأیید کند؛ اما ناگهان گروه از جانب او، با تابلوی ایست غیرقابل عبوری روبه‌رو شد: او گفت گروه سازنده اجازه ندارند تصویر آن بانو (بازیگر نقشش) را نشان دهند و باید صورتش را هاله‌ای از نور بپوشاند، مثل کاری که در سریال «روایت عشق» شده بود. همین دستور قاطع باعث شد سریال در همان نقطه از دستور خارج شود، چرا که تبعات منفی سرپیچی از آن شاگرد محترم از کنترل مسئولان مربوطه بیرون بود. حال آنکه «قابل باور و در دسترس بودن» شخصیت‌ها، همان چیزی است که مخاطب امروز، به‌ویژه نسل نوجوان و جوان، غالباً با آن ارتباط برقرار می‌کند.
چرا این راهبرد می‌تواند سینمای مقاومت را نجات دهد
حال باید پرسید چرا این رویکرد می‌تواند سینمای مقاومت و دفاع مقدس را نجات دهد و راهگشا باشد. پنج دلیل را می‌توان برشمرد.
نخست، رهایی از دام مستندگرایی صرف. وقتی فیلمساز ملزم به بازسازی دقیق یک شخصیت واقعی است، ناچار همه جزئیات را مطابق واقعیت تنظیم می‌کند و همین، درام را خفه می‌کند. اما با اقتباس آزاد، ساختار دراماتیک می‌تواند بر واقعیت حاکم شود، نه برعکس.
دوم، رهایی از مناقشه‌های بی‌پایان. وقتی فیلم درباره شخصیتی با نام واقعی باشد، هر تفاوت کوچکی با واقعیت دستمایه انتقاد می‌شود؛ خانواده شهید، هم‌رزمان و مورخان هم هر یک روایت خود را دارند. با تغییر نام و پرداخت غیرمستقیم، این مناقشه‌ها به حداقل می‌رسد.
سوم، تمرکز بر «اصل واقعه» به جای «ظاهر واقعه». آنچه اهمیت دارد روح و حقیقت واقعه است، نه جزئیات ظاهری‌اش. فیلم می‌تواند راوی چیزی باشد که کنه آن واقعه تاریخی را تغییر نمی‌دهد؛ دعوا بر سر اصل است، نه مصداق.
چهارم، خلق قهرمانان «نوعی» به جای قهرمانان «خاص». وقتی شخصیت فیلم یک فرد مشخص تاریخی نباشد، می‌تواند نماینده نسل و تفکری باشد که آن واقعه را رقم زد. ابراهیم در «خدای جنگ» نه فقط طهرانی‌مقدم، که نماینده همه جوانانی است که در آن دوران با ایمان و تعهد، صنعت موشکی را پایه‌گذاری کردند. این نمادین‌سازی به فیلم عمق و گستره می‌بخشد.
پنجم، جذابیت برای مخاطب عام. مخاطبی که بداند با یک اقتباس آزاد روبه‌روست، دیگر درگیر مقایسه‌های دقیق با واقعیت نمی‌شود؛ می‌تواند از داستان لذت ببرد و در تحلیل فیلم به لایه‌های دیگر آن هم وارد شود.
فراتر از زندگی‌نامه: فیلمی درباره یک مسئله ملی
از زاویه‌ای دیگر، «خدای جنگ» تنها یک فیلم جنگی یا تاریخی نیست؛ داستانی درباره یک مسئله ملی است، و آن را چنان ساخته و پرداخته که هر کسی با دیدنش می‌تواند ایران و اهمیت و اقتدارش را ببیند. فیلم این احساس را منتقل می‌کند که در برابر همه چالش‌های پیش روی ملت ایران، وحدت و یکی شدن و گره کردن مشت کارساز است و ایران را به هدفش می‌رساند.
انتقال این پیام ملی و انسانی، به سادگی و بدون پرداخت غیرمستقیم به شخصیت‌ها ممکن نیست. اگر فیلم ملزم بود دقیقاً زندگی یک شهید خاص را بازسازی کند، نمی‌توانست به این گستره از مخاطب، با هر رویکرد و ایدئولوژی، دست پیدا کند. اقتباس آزاد اما اجازه داده فیلم از مرزهای یک زندگی‌نامه فراتر برود و به یک مسئله ملی تبدیل شود؛ مسئله‌ای که مخاطب در آن، سهم خودش را در ارتباط با آن ببیند.
پاسخ به منتقدان: اقتباس آزاد، عقب‌نشینی نیست
ممکن است برخی منتقدان، همان‌طور که در برخی رسانه‌ها اشاره شده، این رویکرد را «خودکشی هنری به نفع امضای کمپانی» بنامند و بگویند فیلم از شخصیت شهید فاصله گرفته است. اما این نقد، بیش از آنکه نقد فیلم باشد، نشانه درک نادرست از ماهیت اقتباس هنری است.
اول این که، اقتباس آزاد یک انتخاب آگاهانه و هنری است، نه یک سهل‌انگاری. دوم، فیلم از شخصیت شهیدان موضوعش فاصله نگرفته، بلکه آن را نمادین کرده است؛ و این نمادین‌سازی نه فاصله گرفتن از واقعیت، بلکه راهی برای تعمیم آن به همه جوانان آن دوران است. سوم، کیفیت بالای فیلم، از بازیگری و کارگردانی گرفته تا موسیقی و ساختار دراماتیک، نشان می‌دهد این رویکرد به ضعف نینجامیده و توانسته مخاطب عام، به‌ویژه نوجوانان، را جذب کند. چهارم، نه تنها منتقدان بلکه فیلمسازان، هنرمندان و مسئولان مرتبط باید بپذیرند که سینمای دفاع مقدس و مقاومت، بدون نوآوری در فرم و محتوا، نمی‌تواند با مخاطب امروز و مخاطبان جهانی ارتباط برقرار کند.
مشعلی که راه فیلمسازان دیگر را روشن می‌کند
با این توصیف، «خدای جنگ» فقط یک اثر سینمایی نیست؛ بلکه سندی فرهنگی است که نشان می‌دهد چگونه می‌توان با ایمان و مقاومت بر محدودیت‌ها غلبه کرد. سینمای مقاومت می‌تواند با پرداخت غیرمستقیم به شخصیت‌های واقعی، از محدودیت انطباق صددرصد رها شود و به درامی انسانی و جذاب برسد. به همین دلیل، «خدای جنگ» را باید یکی از مهم‌ترین آثار سینمای مقاومت در سال‌های اخیر دانست؛ فیلمی که با کیفیت ممتاز هنری و فنی خود توانسته تعادلی کم‌نظیر میان واقعیت و درام برقرار کند.
این راهبرد می‌تواند راهگشای سینمای مقاومت و دفاع مقدس باشد؛ سینمایی که سال‌ها میان مستندگرایی صرف و آزاردهنده، و تحریف‌های خواسته یا ناخواسته گرفتار بود. اکنون با «خدای جنگ» مسیر تازه‌ی اقتباس آزاد، نمادین‌سازی، و تمرکز بر «اصل واقعه» به جای «ظاهر واقعه» پیش روی آن باز شده است. این مشعلی است که می‌تواند راه فیلمسازان دیگر را روشن کند، چرا که سینمای مقاومت به اندازه تاریخش به روایت‌های تازه و جسورانه نیاز دارد. «خدای جنگ» ثابت کرد که مؤلفه‌ی «تغییر روایت» می‌تواند راهگشا باشد؛ همان کاری که شهید سیدمرتضی آوینی در مجموعه مستند «روایت فتح» کرد.
دیدگاهتان را بنویسید
برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید.