تبیین شخصیت ملی ایرانی در قالب هنر

 مقدمه:

هر ساله در ایران تعداد بسیاری از فیلمسازان، مجسمه‌سازان، نقاشان، شاعران، کاریکاتوریست‌ها و دیگر هنرمندان ایرانی دست به ساخت آثاری می‎زنند که محتوی ارزش‎ها و مضمون‎های هنری، سرگرمی و اوقات فراغت و آموزشی است. اما با وجود شخصیت‎های فراوان ایرانی در تاریخ، فرهنگ، و ادب ایران‌زمین متأسفانه در فیلم‎ها، برنامه‎ها و آثار امروز هنرهای ایران، شخصیتی وجود ندارد که بتواند به نحو چشمگیری در مقاطع حساس (به ویژه دوره‎های خطر، و جنگ) و در زمان‎های معمولی (از جمله اوقات فراغت و سرگرمی) کل جامعه (حتی گروههای سنی مشخصی) را تحت تأثیر قرار دهد!

در امریکا- اما- اینگونه نیست. به عنوان مثال شخصیت‌های خلق شده‌ای مثل میکی ماوس وباگزبانی باعث به وجود آمدن اسطورة شکست ناپذیری امریکا در ذهن کودکانشان شده است؛ همان کودکانی که در بزرگسالی در جنگهای بسیاری در نقاط مختلف جهان شرکت کرده‌اند و علیرغم وجود فضای منفی موجود علیه آنها، همچنان بر اقدامات خود اصرار می‌نمایند. باگزبانی شخصیت خرگوش جسور، بی‎باک و شکست ناپذیری را به نمایش می‎گذارد که بر همة موانع با خونسردی غلبه می‎کند. میکی ماوس هم در جنگ جهانی دوم، کودکان و خانواده‎های آنان را به لحاظ روانی آماده پذیرش اتفاقات، التهابات و تبعات جنگ جهانی دوم می‌کند. این نوع شخصیت‌ها که در فیلم‎های انیمیشن و گونه‎‎های دیگر هنرهای تجسمی وجود داشته و دارند در فیلمهای آموزشی مورد نیاز صنایع نظامی آمریکا نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند. فیلمهای ”چهار روش برای پرچ با جریان آب“ (1941) برای کمپانی اسلحه‎سازی لاکهید، ”پیروزی از راه قدرت هوایی“، و ”آموزشی برای مرگ“ با موضوع بررسی نظام آموزشی آلمان و همچنین فیلم‎هایی آموزش تخصصی برای کارکنان صنایع نظامی و جنگاوران امریکایی در فیلمی نظیر ”آن تانک را متوقف کنید“ از این شخصیت‌ها بهره گرفته‌اند.

از آنجا که اساساً رؤیای آمریکایی‌ها (و نمادهای آن، تولید و مصرف بیشتر) در دیزنی‎لند و پارک‎های تفریحی امریکا تبلور یافته، سیاستمداران آمریکا هماره توجه ویژه‎ای به این مسئله دارند. برای نمونه به هنگام افتتاح دیزنی‎لند در سال 1955 ریچارد نیکسون رئیس جمهور وقت امریکا جزو اولین شخصیت‎های مشهوری بود که شخصاً از آن بازدید نمود و معاون و فرزندان او نیز مستقیماً در جریان افتتاح آن حاضر بودند. این اعتماد که محصولات و شخصیت‎های انیمیشن دیزنی به عنوان تفریح و سرگرمی سالمی برای جوانان آمریکایی شناخته می‎شود و خانواده‎ها می‎توانند بدون هیچ نگرانی همراه با کودکان‎شان این محصولات را به تماشا بنشینند، در مقاطع حساس کاربردهای ویژه‎ای برای سیاستمداران آمریکایی داشته و دارد.

در آسیا (به خصوص ژاپن) هم این ماجرا حضوری جدی دارد. شخصیت‎هایی که اوسامو تزوکا پدر سبک انیمشین ژاپنی خلق کرده، نه تنها کودکان ژاپن بلکه دیگر کشورها و حتی آمریکا را تحت تأثیر قرار داده است. تزوکا که استاد مانگا (کمیک استریپ ژاپنی) است، تنها یک کتابش ”جزیره گنج“ 400.000 نسخه فروش داشته و در سال 1997 فیلم ”سلطان جنگل“ او پر فروشترین فیلم سینمایی ژاپنی می‎شود. از سال 1980 به بعد که فیلمهایش در سراسر جهان به نمایش درمی‎آید، شخصیت‎هایی که او خلق کرده و مورد استقبال بچه‎های ژاپنی واقع شده در خارج از ژاپن نیز محبوب می‎شود. او و فیلمسازان متأثر از او بیش از 50 نوع شخصیت از جمله روبات‎های فضایی را به بچه‎های سراسر جهان معرفی کرده‎اند. این شخصیت‎ها را تماشاگران بسیار پسندیدند که نمونه‎ای از این استقبال را در ایران نیز می‎توان به وضوح دید.

در اروپا (به ویژه در آلمان) سعی شد تا شخصیتی خلق شود که هم برای بزرگسالان جذاب باشد و هم کودکان آنرا دوست داشته باشند. شخصیت ”تابالوگ“ اژدهای نفس آتشین کوچکی است که از موسیقی پیتر مافی گرفته شده که در سال 1983 آلبومش همراه با یک کتاب مصور منتشر شد و فروشی بیش از دو و نیم میلیون نسخه داشت. تئاتری به نام ”تابالوگ و لی لی“ با حضور همین شخصیت به عنوان موفق‎ترین برنامة موزیکال آلمان اجرا شد. سریال تلویزیونی ‎آن هم بسیار موفق و محبوب گردید و به عنوان یکی از موفق‎ترین برنامه‎های تلویزیونی آلمان شناخته شد. هم اکنون یک شرکت دو ملیتی (استرالیایی- آلمانی) مشغول ساخت فیلم سینمایی‎ای  از این شخصیت می‎باشد.

همچنین در انگلستان، با توجه به پیشینه و کاربردهای موفق شخصیت‎های موثر داستانی در دوران مختلف، استودیو ”آردمن و نیک پارک“ با طراحی و خلق دو شخصیت والاس و گرومیت برای بزرگسالان و کودکان، که به سرعت محبوب و معروف شدند، بازاری جدید را فعال کرد و جوایز بی‎شماری را نیز از جشنواره‎های مختلف به دست آورد. محبوبیت این دو شخصیت باعث شد که شرکت B.B.C از شرکت آردمن بخواهد فیلم‎هایی با حضور این دو شخصیت برای پخش در موقعیت‎‎های ویژه مانند کریسمس و… بسازد تا از این طریق بینندگان خود را در این ایام افزایش دهد. آوازه این شخصیت‎ها از داخل انگلستان به بیرون مرزها هم کشیده شد و اخیراً فیلم سینمایی‎ای که با حضور این دو شخصیت در آمریکا ساخته‎اند، اکران شده و فروش بسیار موفقی نیز داشته است.

در دیگر کشورها نیز شخصیت‎های خلق شده‎اند که بسیار معروف و قدرتمند، همچنان به حیات فرهنگی خود ادامه می‎دهند؛ تن تن و میلو در بلژیک، پینوکیو در ایتالیا، زورو، رابین‎هود، سوپرمن، و… که همگی به اسطوره‎های سرزمین خود و سپس به شخصیت‎های معروف جهانی تبدیل شده‎اند، از این دست می‎باشند.

در سازمان یونیسف که انیمشین را به عنوان یک نمونة برجسته از هنرهای تجسمی بهترین راه حل برای ارتباط با تمامی کودکان و با فرهنگ‎های مختلف در جهان انتخاب کرده، تلاشی برای خلق شخصیت خاص صورت داده است. بر همین اساس، دو شخصیت ایرانی ”مینا و طوطی‌اش“ در یک سریال مورد علاقه و اهداف یونیسف شرکت، و برای کودکان نمایش داده شده است که موفقیت آن سریال تولید فیلمهای متعدددی را با استفاده از این شخصیت‌ها در کشورهای دیگر به دنبال داشته است.

در ایران ”توان بالقوه و بالفعل فوق‌العادة فرهنگی، تاریخی و هنری“، ”اسطور‎ه‎هایی که از کودکی در میان داستانهای مادربزرگ‎ها و پدربزرگ‎ها وجود دارد“ و نیز ”عطش مخاطبان“ می‎تواند عاملی بسیار تشویق‎کننده برای خلق شخصیت ملی همراه با شخصیت‎های تکمیلی در کنار او باشد. این مهم به یقین احتیاج به پژوهش علمی و عملی در حیطه فرهنگ عامه، تاریخ، جامعه‎شناسی، روانشناسی، مردم‌شناسی، فقه، و… دارد تا بتوان شخصیت ملی ایران را خلق کرد، به آن غنا، روح و عمق بخشید و آن را ادامه داد تا کودکان ایرانی هویت، آمال و آرزوهای خود را در یک کاراکتر ایرانی تجربه کنند. شخصیتی که همیشه او را در کنار خود حس نمایند و به همین خاطر هرگز در کودکی مقهور بازی جنگ فرهنگ‎ها و به خصوص فرهنگ غالب و تهاجمی آمریکا نشوند؛ و در بزرگسالی هم دچار تردید، دوگانگی، تعارض، و خودباختگی نسبت به غرب و جریان فرهنگی او نگردند.

برخی از ما، جوانانی را سرزنش می‎کنیم که مثلا موسیقی غربی گوش می‎دهند، بطرز غریبی آرایش مىکنند، لباس می‎پوشند و…  درحالی که بر مبنای آنچه اتفاق افتاده، این نتیجه، طبیعی است؛ چرا که همین جوانان از بچگی تنها، شخصیت‎های غربی را دیده‌اند که در انیمیشن‎ها و برنامه‎ها، پوستر‎ها، عروسک‎ها، و… به نمایش درآمده، آنها را به وفور شنیده، و لمس کرده‎اند. شخصیت‎هایی که راهها و انواع دیگری از زندگی را به او یاد داده‎اند، و ما هرگز آن را نمی‌پسندیده‌ایم و نمی‌پسندیم. حتی امروز هم، این اتفاق، متاسفانه به دست خودمان، در حال تکرار است. بقول بزرگی «ما کودکانمان را در کودکی نمی‎بینم، آنها را تنها در نوجوانی و جوانی می‎یابیم که دیگر دیر شده است و نگرانی و تأسف کاری از پیش نمی‎برد.» این نگرانی هر چند لازم است اما فرزندان ایرانی، زندگی ایرانی، هویت ایرانی و هویت مذهبی، و…  را چگونه آموزش می‌بینند؟! آخر قهرمانان ایرانی باید به وجود بیایند و تأکید و تکرار شوند تا ملکه ذهن کودکان شوند تا آنها خودشان را در قالب قهرمانان ایرانی تجسم کنند. آیا جز این است که جوان ما از کودکی به صورتی ناخودآگاه یاد گرفته، قهرمانانش را چشم‎آبی، مو زرد، و… ببیند؟… این رؤیا در بزرگسالی نیز ادامه پیدا می‌کند، ولی این بار آگاهانه است و مقابله با آن بسیار سخت، طاقت‌فرسا، پرهزینه و در بسیاری موارد بی‌نتیجه!!

البته در یک اقدام (ناکامل) شخصیت‌های ”دارا و سارا“ طراحی شد تا در مقابل شخصیت ”باربی“ بایستد، اما علیرغم تبلیغ بسیاری که برای جا افتادن ”دارا و سارا“ در فرهنگ عمومی جامعه شد، بدلایل متعددی این شخصیت‌ها نتوانسته جای مناسبی را در میان کودکان و نوجوانان پیدا کند. ضمن آنکه این دو شخصیت تنها در قالب عروسک متوقف و پشتوانة قدرتمند فرهنگی‌ای را نیز به همراه ندارند یا لااقل عقبة فرهنگی آنها به مردم منتقل نشده است.

شخصیت مطلوب ایرانی شخصیتی است آرمانی که اهداف بزرگ نظام مقدس جمهوری اسلامی را برآورده نماید. فرهنگ و باورهای زندگی چنین شخصیتی، همان باورها، اندیشه‎ها، گرایش‎ها، رفتار، و صفاتی را شامل می‎شود که اساس آن را الگوهای ”انسان کامل“ تشکیل می‎دهد. انسانی با همة خصوصیات والا و متکامل فرهنگ اسلامی، که ما آن را فردی آمیخته با ”فرهنگ و تفکّر بسیجی“ برمی‎شماریم. خلق یک شخصیت ایرانی و مکمل‎های او بر این مبنا انقلابی فرهنگی است که ثمره‎اش رستگاری کودکان و جوانان آینده این مرزوبوم است که همیشه و در همه حال آمادگی لازم را برای حضور در عرصه‌های دفاع از کیان اسلام، انقلاب اسلامی و وطنشان (ایران) خواهند داشت.

لذا پیشنهاد می‌شود این پروژه به عنوان یک طرح ملی در دستور کار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی قرار گیرد و اقدامات لازم برای ایجاد شخصیت ملی ایرانی در آثار هنری صورت پذیرد.

پلان اجرایی:

•        تشکیل گروه تخصصی تحقیقاتی پژوهشی برای بررسی و خلق شخصیت ملی، زمینه‎های ظهور آنان، داستانها و چالش‎های پیش رو، متشکل از جامعه‎شناسان، روانشناسان، متخصصان تاریخ و تمدن ایران و جهان، فیلمسازان، معلمان و…

•        تشکیل گروه و تیم اجرایی هنری طراحان برای طراحی ایده‎ها، رنگ‎آمیزی و… از طریق دعوت از حرفه‎ای های برتر این رشته و به کارگیری دو نفر طراح ثابت (1 مرد و 1 زن) برای طول مدت پروژه.

•        نمونه‌سازی شامل عروسک، فیلم‌های انیمیشن، فیلم‌های داستانی و سینمایی، و کتاب‌های کودکان، داستان‌های کوتاه و… و دیگر اقلام تبلیغی فرهنگی.

•        تشکیل تیم میدانی پژوهشی علمی جهت نمایش نمونه‌ها و جمع‎آوری باز خورد آن در میان اقوام، اقشار و گروه‎های سنی مختلف.

•        اصلاحات و طراحی نهایی بر مبنای یافته‌های پژوهش‌ها.

توضیح:

برای رسیدن به شخصیت‎های مورد نظر پس از بررسی‎ها و تحقیقات لازم طراحی شخصیت در عناصر اصلی و سازنده (صورت، هیکل، لباس، نحوة راه رفتن، رنگ، مو، لهجه، و…) اتودهای اولیه زده می‎شود، آنگاه عروسک و مجسمه سه بعدی شخصیت‎هایی که انتخاب شده،ساخته می‎شود. سپس امکانات ظهورشان در قصه‎ها، توانایی‎ها فیزیکی انسانی و فراتر از انسان آنان، و عناصر کلیدی حالت‎های انسانی آنها بررسی می‎گردد. در بخش دیگر تست‎های لازم در خصوص صدا و جنسیت، شخصیت، تکنیک و بافت شخصیت و بستر ارائه او انجام می‎گیرد.

بررسی‎های اولیه، ویژگی‎های فیزیکی شخصیت (شکل، ترکیب، نقش، چشم‎ها، و بینی) و همچنین ویژگی‎های شخصیتی (آشنایی، مثبت بودن، و مسئولیت‌پذیری) و عامل تنش را در برمی‎گیرد. این 8 مورد مىبایست در گروههای مختلف هدف بررسی و تخیل شود. این تخیل و بررسی بعد از مرحله طراحی اتفاق خواهد افتاد که متوجه نوع رفتار متفاوت گروههای مختلف در برخورد با شخصیت‎های اتود شده، خواهیم شد.

در تحلیل عنصر ویژگی چهره به عامل شکلی (گونه گوشتی، گونه لاغر، صورت گرد، صورت بیضی، چاق، لاغر)، عامل ترکیب (استخوان نازک، استخوان درشت، پوست تیره، پوست روشن، صورت کوچک، صورت درشت)، عامل تنش (چشم مورب روبه پائین، بیضی رو به بالا، ابروی بیضی رو به بالا، ابروی بیضی رو به پائین، لب‎های مشخص باریک، لب‎های شل)، عامل چشم‎ها (چشم بیضی، چشم‎های رو به پائین، چشم کوچک، چشم بزرگ)، عامل بینی(بینی بزرگ، بینی رو به بالا، و …) پرداخته، آنگاه صفت‎های شخصیتی، مورد بررسی واقع می‎شود. از جمله: عامل آشنایی (قابل دسترسی- غیر قابل دسترسی، مطیع- لجوج، با نگرش- بدون نگرش، قابل اطمینان- غیر قابل اطمینان، جدی- غیر جدی، بی‎وفا- وفادار، نامهربان- مهربان، ناخوشایند- خوشایند)؛ عامل مثبت بودن (گذار- مثبت، بی‎روح- سرزنده، فروتن- سرکش، کسل- شاد، خندان- عبوس، آرام- ناآرام، راسخ- مردد، مطمئن- نامطمئن)؛ عامل مسئولیت پذیری (مسئول- غیر مسئول، آگاه- ناآگاه، صبور- عجول، و…).

مخاطب:

از 3 سال به بالا در تمامی مقاطع سنی، و جایگاههای اعتقادی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، شغلی، و…

محدودة جغرافیایی:

ایران و جهان (ایران و هر مکانی که ساخته‎های مبتنی بر این شخصیت اجازه قدرت حضور، توزیع، و پخش داشته باشد.)